Barbangisit
Alma P. Martinez
i
Dikanton malipatan kuna toy pusok/ Uray pay no tawenen ti naglabasen/ Dimonto kunaen a malipatanka igga’t tungpal tanem…
Daytoy ti sonata a kinansion dagiti immay nakilamay iti pannakatay ti amam a ni Rudy. Sonata a nangullom ti sibubukel a pagtaenganyo iti saem, dung- aw ken leddaang iti isisinan ti amam kadakayo ngem pulos nga awan ti lua a nagarubos manipud iti matam. Minatmatam ti kasla matmaturog laeng nga amam iti lungon. Kas kasangsangpet a naggapu iti nakaisangladam a probinsia ti Cagayan, naiturong amin a mata kenka. Dimo ida impangag numan adda dagiti arasaas a maipalpalapayag kenka.
“Apay a di pay agsangit?” inyarasaas ti baket iti likudam.
“Wen ngarud”, inyannamong ti kadua daytoy. “bimmaton a talaga ti puso ni Barbara!”
Dagusda nga inkaem ti ngiwatda idi tumalliawka kadakuada. Tapno maliklikam ti adu a panangbabalawda mainaig iti dimo panagladingit iti ipupusay ti amam, inkeddengmo ti agturong iti likudan ti balayyo nga ayan ti bangsalyo. Agtawenka laeng ti pito idi aramiden ti amam daytoy a bangsal, ita ngannganin marpuog… kas ken tatangmo –immuna pay ketdin. Imbaw-ingmo dagiti matam iti kataltalonan… ngem iti panunotmo, sinubliam ti napalabas…
ii
“Ne, agpaskentayo ita a!” naturay ti timek ti amam. Kasla amo a mangibaon ti tagabona. “Ammumon no ania ti rumbeng nga aramidem! Diak makita ti anniniwanmo madamdama ditoy a!”
Agkasangay idi ti amam. Aglimapulo ket uppat idin. Lumakayen ngem naparagsit pay ti gargarawna. Tunggal adda pasken a maangay iti balayyo, kanayonnaka nga abugen a kasla gudgod nga aso tapno laeng didaka makita dagiti agsangpet a bisitana. Ibainnaka unay ti amam gapu iti kinangisitmo. Arigmo dagitay Ita sadiay Pinatubo. Wen, kamarismon ti sipnget, isu a no marabiankan iti dalan, didakan masinunuo no dika pay agngusiit –ta ti ngipenmo met laeng ti napudaw kenka. Nakaro ti mapaspasaram a panangpabpabain ti amam kenka. Ngem dimo met mababalaw ti amam ta naisupsupadika a talaga kadagiti kakabsatmo. No kasano ti kinatangken ti ngisitmo, isu met ti kinapudaw dagiti dua a kakam –ni Ria ken Betty. No saan laeng a ti pammatalged ni Amangmo nga Ikko nga anaknaka ti inam, mamatika koman kadagiti mangsasair kenka a napidpidotdaka laeng. Adda kano met laeng kabagianyo a kas kenka iti puli ni Amangmo.
“Nangegmo ni Tatang? Saanka a paspasali ditoy a!” impasarunson ni manangmo a Ria. “Ay, diak la ketdi kayat ti maibabain! Isu nga inkanto laengen diay taltalon ta awan makakitkita kenka! Sangkasaludsoddakanto manen, diak la makasungsungbat a kabsatka!”
No makasabidong laeng ti balikas, nabayagen a pimmusayka. Arigmo tay karne a dinalanan ti nangudel a kutsilyo. Nagsaem a balikas dagiti naibalat kenka. Ket ti nasakit, mismo pay a dagiti kabagismo ti mangibaba kenka. Ngem kas buridek nga addaan panagraem iti kakana, dimo lattan nga impangag dagitoy. Numan pay kayatmo ti agsangit ngem ta apay koma pay laeng? Ammom met nga awan kakaeskanna kadakuada ti marikriknam a leddaang. Uray agnguraabka nga agilad- ilad iti sangoananda, didakanto ipangag.
“Ne, dika man apan aginsasangit ken Amang Ikkon, a!” inkusilap ni Manangmo a Betty.
Napugtoan ti Kakam ti turongem. Apanka nga agpayso ken amangmo nga Ikko ta isu met laeng ti makaawat ken mangipatpateg kenka. Awan met daydi inamon ta kalpasan a naipasngaynaka, napugsat metten ti angesna. Isu ti maysa pay a di pagayatan ti amam kenka, agsipud ta isidsidirna kenka ti pannakabalona a nasapa.
Nadatngam ni Amangmo nga agar- aramid ti taib wenno tudok ti tabako. Umadanin ket ti panaggagatud ti tabako. Daytoy ti panguarnguartaanna no kastoy a dumteng ti panagtatabako. Lumakayen ngem kadawyan ti managsida ti nateng, naparagsit pay laeng ti gargarawna. Adun ti kuretret iti rupa ken kudilna a tanda ti kinapautnan ditoy lubong –otsenta’y kuatro. Maris perlasen ti buokna ngem di pay agkabaw.
“Agsangitka lattan Apok”, dika pay nakatugaw ngem impakaunanan a sinao kenka.
Kastoy ti kinaasidegmo kenkuana. Kabisadonan no malmaldaanganka ken adda kayatmo nga iyebkas kenkuana. Tinungpalmo ti insawangna numan pay kayatmo koma nga ikulibeng lattan iti kaunggam ti sakit ti nakem a marikriknam.
“Awan kapintasan a wagas a panangpunas ti dagensen iti kaunggan no di laeng ti panangsangit! Ta ngamin ti lua, kabaelanna nga iyanod dagiti saem ken leddaang a mangsullat ken mangpadagsen ti barukong”, nabagasna a kinuna.
“Apay a naulpitda unay kaniak, Amang?” nagbanarbar ti timekmo a nangsaludsod kenkuana.
“Bay-am latta idan, Barbara!” inyay- ayona kenka. “Dumtengto met laeng ti aldaw a maamirisda dagiti biddutda kenka!”
“Kaanonto kadi dayta, amang?” insangsangitmo kenkuana.
Saan a nagtagari ti lakay. Nalabit no awan isuna, agmaymaysaka koma a mangsagsagrap ti tuok nga impaay ti amam ken dagiti kakabsatmo kenka. Ngem lakay idin ni Amangmo, umadanin ti idadanonna iti ungto ti lubid.
Naglabas pay ti adu a bulan, nadanon ti pagbutbutngam, natayen ni Amangmo. Impataynan ti kinalakayna. Sika ti ad- adda a naladingitan gapu ta awanton ti mangisakit kenka. Awanton ti pangipeksaam kadagiti saem ken tuok a pinarnuay dagiti ukrit iti kaunggam. Ket iti pannakatay ti ipatpategmo unay nga Amangmo, kasla met nataykan.
Saan a nagbayag ti lamay. Agpaudika koma idi iti sementerio ngem inalud- odnaka ti kabsatmo a ni Ria.
“Umayka ketdin, awan aginnaw kadagidiay plato a maaramat!” pabugtakna nga impug-aw.
Nagtulnogka lattan iti kakam. Iti isasangpetyo iti balayyo, naiturong amin a mata kenka. Mata a manglalais iti kinangisitmo. Kayatmo koma ti agsangit ngem nilapdam ti magagaran unay a lulluam. Numan pay dika a nakagteng iti kolehio, inarapaapmo ti makadap-aw iti Amerika. Ta sadiay, ammom a dikanton malalais wenno matagtagibassit. Nakairuaman ngaminen ni Juan Dela Cruz ti agdillaw ti padana a tao ngem dina pay maikkat ti bukodna a mukat. Ngem ippes dagidi a nilagalagam nga arapaap ta ammom a pulos a dinakanto palubosan ti amam a tumakkias iti pagtaenganyo.
Adda pay naminsan a nagawid ti amam a nakaro ti bartekna. Addaka iti siledmo, idinto nga agbuybuya met da manangmo a Betty ken Ria, ngem sika pay laeng ti inayabanna a mangidasar ti pangrabiina.
“Ne, i-par-partak mo ti ag-aggunay a!” arig di pay mabaliksanen ti lakay ti sawenna.
Dika a nagtimek ngem nagtulnogka iti kayatna a mapasamak. Inwalinna ti mallukong ket uray la napakbo ti nagyan daytoy a dinengdeng nga utong.
“Apay nagpait?” imbugkaw a sinaludsod ti amam.
Para kenka, usto met ti ramanna itay. “Saan met a napait itay, Tang!” urayka la a nagpigerger iti nalaus a butengmo kenkuana.
Dika la ngarud a maipannakelen ngem kastoy pay laeng ti ar- aramidem! No di ket malaska a talaga!” immuriot ti amam.
Napunoanka iti dayta a kanito ket iti kaunaan a gundaway, sinungbatam ti amam.
“Ta ania pay laeng ti kayatyo nga aramidek, ‘Tang? Amin nga ipaubrayo, agtultulnogak ngem kaskasdi nga adda latta pakapilawak kadakayo!” nagarubos ti lulluam.
Ta ammom pay ket ti sumungbaten, dangnga!” nagpangaton ti timekna.
“Wen, ‘Tang ta dakayo met laeng ti nangisuro kaniak!’
“Nagawan ket a bainmon!” inlayatna kenka ti tumungpa koma a dakulapna ngem immatipa dagiti kakam.
“Apay a sungsungbatam ni tatang!” nagbannikes a kinuna ni Manangmo a Betty.
“Nabayagen nga agtepteppelak, Manang!” naadddaanka ti kired a mangisakit ta bagim. “Di pay kadi umdas dagitoy nga ar-aramidenyo kaniak a panangibuksilko dagitoy a saem ken tuok a masagsagrapko kadakayo”, kasla saan idin a mapengga ti panagarubos ti luam.
“Ti babawikon a nangbiag kenka!” gimmil- ayaben ti pungtotna.
“Diak kiniddaw nga ipasngaynak daydi Nanang, ‘Tang!” urayka la napakapsutan kadagidi insawangna kenka. “No mabalinko laeng koma nga isawang idi a saan a sika ti kayatko nga agbalin nga amak, diak koma makarikrikna ti kastoy a panagtutuok! Naulpitkayo unay kaniak!” agapaman a naisawangmo dagidi a balikas, tinallikudamon dagiti tallo.
Nagempakeka agapaman a makagtengka iti siled. Dayta ti napanunotmo a kasayaatan nga aramidem iti daydi a kanito. Insuksokmo iti maletam ti tubong a kawayan. Binilangmo pay dagidi kuartam a nategtegedam iti panaggatgatudmo. Ket idi umadalemen ti rabii, insayangkatmo ti panagtalawmo. Ket nakaangeska ti nalukay idin ta adayokan iti pagtaenganyo.
Gapu ti tulong ni Antim a Monet a kabsat daydi inam, natuntonmo ti puon ni amangmo. Nakagtengka iti Claveria,Cagayan. Iti kabsat ni Nanangmo ti nagdagusam ket inawatdaka a kas bukodda nga anak. Ket numan pay agtawenkan ti 23 idi, pinilitdaka a pagbasaen iti kolehio. Kinamaestra ti tinaluntonmo a karera. Ket iti Cagayan State University, naiparikna kenka ti naidumduma a ragsak ken rikna ti maipatpateg a kas gayyem. Iti laksid ti napasaram iti denna dagiti pudno a pamiliam, malaglagipmo latta ti amam –ti kinaulpitna kenka. Isu daytoy ti nagbalin nga inspirasionmo tapno tun-oyem ti arapaapmo.
Dakkel ti siddaawmo no apay a kasta unay ti panangitantan-ok kenka dagiti adalam. Mariknam la unay ti pategmo kadakuada. No maminsan, iti panagmaymaysam iti naulimek a sardam, salsaludsodem no apay a ti bukodmo a pamiliam dimo a narikna ti pategmo kadakuada. No apay nga iti sabali pay laeng ti nakariknaam nga adda gayam pategmo ditoy lubong.
“Rumbeng laeng nga ipategdaka Barbara, ta nadalus ti panagpuspusom! Ammom nga isakit ti padam a tao!” insungbat ni antim a Mildred idi damagem no apay a kasta unay ti panangilalada kenka.
“Uray dagiti estudiantem nangato ti panagraraemda kenka. Pulos a didaka inuyaw, dida binabalaw ta kinatangken ti ngisitmo. Ketdi paggugustodaka a dangdanggayan no kasta nga awan pakakumikomam. Ket no maminsan, makisinnukatka met ti ellek ken ang-angaw kadakuada.
“Naumaka kadin kadakami Ma’am ta agpakpakadakan?” madlaw ti leddaang a maririkna ni Jessica, maysa nga adalam. Adda payen nabukel a lua iti bubon ti rupana.
Dimtengen ti sungbat ti agency a nagaplayam. Inton sumuno a bulanen ti flightmo nga apan sadiay Hawaii. Nagasatka ta naalakan a mannursuro sadiay. Sidadatan ti sungbat ti arapaap a kunam laeng no di a pumayso. Daydi liday ken tuok a napasaram iti naglabas ket nasubalitan ti ragsak ken balligi.
“Saan met a kasta, ubbing. Masapul met a padasek ti baro nga arubayan, dikay a madanagan, sisitalimengkayto latta ditoy puso ken riknak!” impakadam kadakuada.
“Ma’am, dinakam’ ngarud liplipatan, a?” inkarayo ti kasingedan nga adalam, ni Mona.
Tinung-edam laengen ti balasitang ta kasla nasullatanen ti nalaus a leddaang ti karabukobmo. Idinta rummuarka koman iti klasrumda, kinanta dagiti ubbing ti “Farewell”. Nagarubos ti luam idi makagtengda iti koro dayta a kanta.
“Farewell to you my friends/ we’ll see each other again/ Don’t cry coz’ it’s not the end of everything/ I maybe miles away but here is my heart will stay, with you/ My friends with you…
“Dikay madanagan, ubbing ta isu met ti mariknak iti iyaadayok kadakayo”’, imbuksilam ti pudno a riknam manipud kaunggam. Agkikitatayonto pay laeng… ket namnamaenyo a ti panagsublik maikabesakto pay laeng dagiti naganyo.”
Iti malem met laeng daydi nga aldaw a simmangpetka iti balay ti ulitegmo, naipasabat kenka ti damag a pimmusayen ti amam. Nagsisinallupang dagiti nadumaduma a rikna iti kaunggam. Dim’ ammo no rumbeng a baybay-am a rumuk-at ti lua iti matam. Ngem nalagipmo daydi kinuna kenka ni Manangmo a Ria nga awan kakaeskanna ti luam, ket timmangken manen ti pusom idi malagipmo ti kinaranggas ti amam kenka.
“Inkanto met kitaen iti maudi a gundaway, Nakkong”, nalumanay a kinuna ni Antim.
“Ta apay pay laeng, Anti? Ammok met a didak kasapulan sadiay!” inwingiwingmo a nagmirduot.
“Adun ti tawen a naglabas, Barbara”, kinuna ni Antim a nangsabat kadagita matam,” ket panawen metten a lipatem dagita pasamak”.
“Di met a dimmawat ti pammakawan, Anti!” natangken latta ti panagrasrasonmo iti dayta a kanito. “Nalabit dinak pay ket nalagipen a, sakbay a nadanonna ti ungto ti lubid!”
“”Nagbasol a pudno ti amam kenka ngem pattiek a kadagidi maudi a kanito ti biagna, inyas- asugna ti panagpakawanna kenka”, impalipiripna kenka.
Nagsennaayka iti nauneg. Dikan a nagtagtagari a nangidisso kadagiti aruatem iti pagadalan.
“Dika piliten no talaga a nilipatmon nga amam diay natay”, kinunana a nangilinged ti pannakapaayna a mangallukoy kenka nga apan mangkita iti amam.
Iti dayta met laeng a rabii, naatap ti ridep kenka. Ti imahe ti amam ti adda iti panunotmo. Naipalagip kenka dagidi panagbabbalaw ken panangtagtagibassitna kenka. Ket iti kaunegan a paset ti pusom, adda rikna a mapilpilit a rumuk- at ngem nilapdam ket pinagturaymo ti pungtot a naitalimeng iti pusom…
Ket idinta mairidepmo, ti amam pay laeng ti pakabuklan ti tagtagainepmo. Pinayapayannaka kampay idi a siiisem kenka. Ket nagagaran kampay idi a nangagek kenka iti panagsublim iti pagtaenganyo nga inulilam ti naunday a panawen. Isu daytoy ti namagbaliw iti pangngeddengmo –nga apanmo kitaen iti maudi a gundaway ti amam…
iii
“Ti naganmo laeng ti intantanamitimna kadagiti maudi a kanitona ditoy rabaw ti daga, adingko”, adda gayam ni Manangmo a Ria iti likudam a nangisubli ti panunotmo iti agdama.
Nagari ti ulimek iti nagbaetanyo a dua. Kasla dimo nangngeg ti kinunana.
“Sinapsapolnaka idi kabaelanna pay laeng ti bumangon”, impasarunona a kinuna, “ipapilitna ti agbiahe nga umay idiay Cagayan ta umayna kano dawaten ti pammakawanmo”.
“Diak pulos ninamnama, dagita”, awan emosionmo a nangsungbat kenkuana.
Ngem iti kaunegan a paset ti pusom, adda nagungar a rikna a namagruk- at ti lua iti matam. Nagparintumeng iti sangoanam ti Kakam.
“Pakawanennak , adingko”,nagbanarbar ti timekna. “No man pay diak a maikari a pakawanem, dawatek koma a punasemon ti naitalimeng a sakit ti nakemmo iti amatayo”.
Minatmatam ti kabsatmo nga umar- araraw kenka iti pammakawan.
“Naulpitkayo kaniak, Manang!” impalagipmo kenkuana dagidi aramidda kenka. “Pulos a diak narikna ti pateg kadakayo. Tinagtagabodak ken nalaus ti panangtagtagibassityo kaniak… ket aklonek a nangimulaak ti sakit ti nakem iti kaunggak…”
“Adingko…”
“Inkarik a kas bilang man dumtengto daytoy a kanito a pumusay ni Tatang”, nagarubos ti nabayag a nilaplapdam a lua, “diakto sublian daytoy a pagtaengan”. Ngem, ammom Manang, kinutkot ti konsensia ti puso ken isipko! Nga iti likudan daydi saem ken tuok nga impaayna kaniak, nariknak a diak gayam kabaelan a lipaten nga isu ket amak!”
Inarakupnaka ti nairut ni Ria. Ket nagsinsinangitkayo a dua agingga a naiyebkasmo amin kenkuana dagiti dagensenmo. Ket kalpasan a naisangitmo dagidi naipempen a dagensen iti kaunggam, limmawag ti panagkitam. Kasla man naiyanud dagiti nangkullaap ti matam. Iti panagsubliyo iti sala a nakaimassayagan ti bangkay ti amam, minatmatam manen ti rupana…
“Pinakawankan, ‘Tang”, pinuspunasam ti sarming ti lungonna. “Sika ti makagapu no apay a nagballligiak iti biag. No dinak tinagtagibassit, diak koma nabirokan ti pudno a lugarko ditoy lubong. No saan a siak ni Barbangisit, diak koma natun- oy ni ragsak, balligi ken pannakapnek”, nagarubos ti lulluam. “Nalabit ita, agtalna metten ti kararuam. Ni Apo Dios ti kumuyog kenka Tatang”…..
Ket iti maudin a gundaway, kinansionan manen dagiti babbaket ken lallakay ti bangkay ti amam… No sikanton tay matay/ Gabborankanto ti lullua/ Sadiay tanemmo aldaw, rabii a banbantayanka….
