for ocean to calm

for storms to come no more

I’ll wait for you

Though hardest to sit

to glance in any entrance

that you are waiting for

is already coming.

If it is worth to wait

for the blooming of the buds

for a new spring

then I’ll insist to wait

If now that you’re working

and tries to clean up

what and who hinders

then,I’ll assure you…

we’ll be parting ways

no matter what you say

the laughters are over

the jokes are no more…

tomorrow,i’l be leaving you

sorry to break my promises

because our love will never be right….

Tarabayennakto latta koma, Ama

Uray kaskan iti init a nagsubli iti ikut

Sikanto latta koma ti angin

A mangiturong kaniak aplaya a kaikariak

Bayabayennakto latta koma, Ama

Kadagiti sumabat kaniak a bagyo

Dimonto koma itulok a maisar-ongak

Kadagiti nasulinek nga aplaya

Nagsayaat ket ngatan, Ama

No kasinginka iti panagdaliasat

Ngem immun-unaka met naglugan barko

A nanglasat nadawel a taaw ti biag

Arig diak pay nakatengnga iti nagtengmo

Kayatko koma lintegem met ti danam

Ngem nagparangka iti parparmatak

A diakon gandaten a suroten ti nagdalanam

Ala, surotek ti balakadmo, Ama

Ngem tarabayennakto latta koma…

Taib, Birhinia ken Biag ti Tao

Kinunam idi agsangsangota iti paraangan

Kaykayasam idi taib- birhinia a panggedam

“Daytoy a taib kasla biag

Saan a napintas ti sukogna

No di a nalaing ti nangsukog

Maka-ipas ken makasalugsog

No saan a nasayaat ti pannakakayasna”

”Ti birhinia maidasig maputar a lagip

Agrissay no saan a napintas ti taib

Pagasutenna sennaay ni agtataib

Tumanabutob pay ti ‘sal-it’

Dagiti birhinia, maubon iti taib

Ti biag buklen dagiti lagip

Ket adda iti tao

No ania’t pillienna a t\udok

A mangubon kadagiti lagip

Adda iti tao no agpasalugsog

Wenno agpa-ipas iti taib”

Kadaydi a balikasmo, Ama

Pinilik ti kapintasan a taib ti biag

Idi umun-una, napintas ti panangubonko

Ngem nasalugsuganak, arig diakon kayat ti agtaib

Nasakit, naut-ot dagiti pinarnuayna a sugat

Ket naamirisko nga uray napintas ti taib

No saan a naannad ni tao nga agtaib

Umagibas latta umukuok kaunggan  a leddaang…

Gawgaw-atekon ti Langit

Imbalakad daydi amak,

Ikarigatak kano a gaw-aten ti langit

Ket urnongek dagiti bituen

A mangsilaw, mangiturong kaniak

Iti dalan balligi ken ragsak

Innayonna pay,

Nga uray rigatmi amin a rigat

Diakto gandaten agbatay,

Kadagiti torre dagiti sulisog

Ketdi tumayabak a mangaramat

Kadaydi payyak nga insagutna kaniak

Kinunana pay,

A dandaniakton iti langit

Diakto lipaten tumangad ken agdumog

Tumangadak tapno agkararagak

Agdumogak tapno tumulongak

Iti panagitukitko kadagidi a balakadna

Nagaw-atko ti langit

Ket kanayonak a tumangad Kenkuana

Ken agdumog para kadagiti agkasapulan…

Sika’t Pakabuklan ti Plumak

Adda latta panaglumen dagiti bituen

Ngem pulos a dikanto mapunas

Biagekto  latta dagidi lagip

A sinangalmo bayat kaaddam dennami.

Inggat pidit-pidit ti isemmo

Idi ibagak a sinerrekko

Lubong kurditan ni Samtoy

Awan man balikas a simngaw,

Ita bibig a nagtagilaon balbalakad

Ammok a maragsakanka para kaniak…

Wen, ama, iti kaawanmo

Nagtutuon plumak a nangimalditak,

Kadagiti immapay a leddaang

Ken panagtaldiapko bulong dagidi kalman…

Wen, sika’t pakabuklan ti plumak

Tumbog man bubon iti rupak

Ragsakko a lagalagaen dagiti balikas

A mangikur-it kadagidi lagip

Nga isu laengen ti nabati

Nangpalanto dagidi binulong dagiti kalman….

Nagsinnabat dagiti matami ken Paul idi malpas ti misa para kadakami nga agturpos iti kolehio.  Agkattugawkami a dua ta agsinnaruno laeng dagiti apelyidomi, Montes kenkuana, Miguel met kaniak. Agpadakami a kinamannursuro ti sinurotna a karera. Naibagay la unay ti toga kenkuana. Madamdama laeng awatennanton ti kangatuan a pammadayaw a kas Cum laude. Imbaw-ingko ti imatangko iti sabali a disso tapno malibasak dagiti matana.

“Maidawat koma kadagiti amin nga agturpos ta apandan aglinia iti ruar ti ‘gym’ tapno marugianen ti programa!” inwaragawag ti nagbalin a propeseorko iti English a major-ko nga isu ti nadutokan a mangiturong ti programa. Kaduana ti maysa a propesormi met laeng ti Literature.

“Intan ‘diay likod, ‘Nang!” inyawisko a nangkibin ken nanang.

Siisem a nagpa-alud-od kaniak ti inak. Agingga ‘t piditpidit ti isemna. Siak ngamin ti umuna a pagturposenna iti kolehio, ta siak ket ngarud ti inaunaan nga anakna. Lima kami a bungada daydi amami. Puro kami amin babbai, dagiti dua nangsaruno kaniak ket sinapsapada ti naki-asawa.

“Daytoyto ti napintas ti panagbiagna!” ti kanayon a mangngegko no makitadak dagiti duogan iti barriomi.

Lumukmeg ti pusok tunggal mangngegak dagita nga ibagbagada kaniak. Banag a nagbalin nga inspirasionko tapno gun-odek dagiti nilagalagak nga arapaap. No man pay, rigatmi amin a rigat, pulos a di nagpaabak ti inak a nakilablaba tapno laeng adda busbosek nga agadal. Urayak la nakasangit idi naminsan a nadatngak iti sala a nakaturog. Minatmatmatak idi ti rupana a nakaplastaran dagiti kuretret a pinarnuay dagiti parikut ken agsasamusam a kinarigat a naisiding kadakami. Aglalo ta awanen daydi amami a katulonganna a mangbiag kadakami. Inkarigatannakami a biagen uray kasla aglusdoyen iti nalaus a bambannogna.

Mannakaawat ti inami. Saan unay a managunget, ketdi makidanggay pay kadagiti ang-angawmi nga agkakabsat. Banag a paka-ung-ungtanna kaniak no maminsan ta siak pay ti umuna a mangunget kadagiti kakabsatko no kasta nga agririda. Aglalo ket ngaruden idi maki-asawa dagiti dua a nangsarubo kaniak.

“Ania ngarud ket nalpasen, anakko!” kinunkunana laeng idi. “Agungetak man ita, naladawen”.

“Nakasingsingpetkayo la unay ngamin, ‘Nang!”maluksawko a kinuna idi. “Isu nga inabusoda ti kinasingpetyo, naka-ub-ubingda pay laeng!”

Sangapulo ket innem ti maikatlo a kabsatko idi makitaray iti lalaki a maysa kadagiti nangsemento ti kalsada iti batogmi. Duapulo ket uppat met ti tawen ti lalaki a taga La union. No ar-arigen, nasayaat met la ketdi ti nakaikamanganna ken agmaymaysa pay nga anak ti naasawana. Ngem nasurok makabulan a ti pamiliami ti naglatak iti radio ken warnakan dagiti tsismosa iti barangaymi.

“Apay, inunaandaka met ni adingmon?” saludsod dagiti kaarubami a masabatko no apanak iti pagadalan. Saludsod a nalimogan iti kantiaw ngem pulos a diak inararapaap ti mangasawa a nasapa. Adu pay ti kayatko a gun-oden sakbay ti panagsimpak. Nadakkelak ti kinarigat isu a sakbay a matayak, maramanak met ti biag a nagin-awa.

“Naumada ngatan iti ayat a, Anti, isu a biag metten ti sanguenda!” insungbatko a nangtepteppel ti suronko.

Nakitak idi ti panagsabat dagiti kiday ti nangsaludsod kaniak. Dina la ket di naawatan ti kayatko a sawen idi nga isu a talaga ti rantak a talaga ta sumardengen a mangpasungad kaniak kadagiti makaperdi ti aldaw a balikas. Diak ammo no ania la unay ti naalimon ti adik ta nakalagip, naki-asawa lattan. Di met ngarud a mabalin a mairampa ‘diay asawana. Saan a pananguyaw ngem isu ti pudno. Ngem awan met la ket di ti pagkunaak no ugali ti pagpapatangan ta makunak a miembro ti Nobiembre trenta ti kayongko. Kasla natuktokan a bisukol iti kinatangsit ni adingko a Rina.

Arig di pay nadepdep ti apuy a pinarnuay ti maikatlo a kabsatko idi sumaruno met ti maikadua kaniak a kabsatko. Kas iti sigud, immanugot lattan ni Nanang nga agdenna iti naasawana a kaarubami. “Love thy neighbor!” a kunada. Iti balay a nagdagusda. Dakkel met a yamanko ta ni kayongko ti para-luto ti sidaen ken bagas.

“Kitaenyo, ‘Nang, ne, simmaruno manen ni Loida ngem kaskasdi a kastakayo latta” kinunak idi iti inak. Diak ammo no rumbeng nga isidirko ti amin iti inak.

“Naiparangarang met kadakuada no kasano ti rigat ti biag, kinayatda met latta ti kasta!” insungbatna ket di kaniak.

Awan la dumana ken ‘tay ama ni Dodong iti sarita ni Jose Garcia Villa a ‘Footnot to Youth”. Diak lattan a nagtimtimek maipapan iti nasapa a panagasawa dagiti dua a kabsatko. Inibturmi lattan a dinengdengeg dagiti adu a panangbabbalawda iti panagasawa dagiti dua a kakabsatko. Inkulibengko latta idin ti sakit ti nakemko kadagiti kakabsatko ngen nagmawmaw idi maipasngayda dagiti kaanakak a nagbalin a rayray-awmi iti balay. Di man natungpal dagiti inar-arapaap daydi amami a napintas a masakbayan para kadakuada, inkarik iti bagik a siakon ti mangtungpal dagidi nga arapaapna kadakami.

“Ne, alwadam ta di sika ti sumaruno!” kanayon idi nga isutil dagiti kabarangaymi.

Inyis-isemko laeng ti luksawko kadagidi a sutsutilda kaniak. Maysa pay dagidi a makagapu no apay nga impasnekko ti nakaturpos iti kolehio.

“Itay pay laeng a kasla naka-un-uneg ti pampanunotem!’ indissag kaniak ni Nanang a namagsubli iti panunotko iti agdama.

“A-apay kapatpatangnak, ‘Nang?” sinaludsodko a nangiwaras iti matak kadagiti padak nga agturpos. Nakaliniadan a padak.

“Saan ngem kasla itay pay laeng a nakamalangaka” insungbatna.

“A, adda la malagipko!” kinunak.

“Malagipmo nalabit ti nobiom ta dikayto agkitan aya?” mamaraisem ti lanagana.

Nagmirugrogak. ‘Ti la mapampanunotyo, ‘Nang! Diak la nakinobnobio!”

“Apay, dika met pinawilan, kayatko laeng met a dimo baybay-an ti panagadalmo!” kinunana.

“Wen a, ngem sabali-ak nga agayat, ‘nang!” insungbatko. “maitedko amin nga orasko iti ay-ayatek no kua, di mabaybay-akton ti panagadalko. Ket no agririkami, diakton maiyulo ti agrepaso a kadaratok nga ar-aramidem iti rabii”.

“Ngem di mo kunaen nga awan nagarem kenka!’ manursuron pay a kinunana.

Naglibbiak. Diak ammo no apay a kasla isu pay ti magagran a makinobio-ak.

“Inton kuan, nangasawaak metten!’ inssalpikak ti panunotko.

“A pleasant afternoon to everyone, let us all witness the processional march of the  batch 2010 graduates of this university!” impasungad ti mangiturturong sa pimmalailang iti ere ti tokar a pang-martsa.

Nailadawan ti ragsak iti rupa ti tunggal maysa kadakami nga agturpos karaman dagiti nagannakmi. Naragragsakak koma pay no kaduami daydi amak. Idi taliawek ti inak, tumartaraigiden dagiti luana. Kinagatko ti bibigko ta diak kayat ti maisurot nga agsangit. Inagkanna ti pimpingko kalpasan ti panagitulodna kaniak iti pagtugawak. Iti dayta a kanito, agkattugawkami manen ken Paul.

“Congratulations!” inyarasaasna nga inkablaaw kaniak.

Inisemak laeng. Diak makaarikap ti isungbatko kenkuana. Ad-adda a pimmartak ti panagpitek ti pusok iti panagabaymi a dua.

“Agingga iti panagturposta ket ‘seatmate’-ta latta!” insarunona idi awan maurayna a sungbatko.

“Wen, a, ta agsaruno ngarud dagiti apelyidota!’ kinunak.

Iti panagkatkattugawmi iti unos iti uppat a tawen kadagiti sabdiek nga apelyido ti pagbasaran ti urnos ti panagtugawmi iti klasrum, diak latta napunas ti bain a marikriknak kenkuana. Diak makatalna no isu ti kaab-abayko. Aglalo ket ngaruden idi makitak ti insapitna a surat iti ‘notebook’-ko a binulodna iti naminsan. Arig kabesadok dagiti binatog nga intukit ti bolpenna iti papel a pinugsitanna ti bangbanglo.

Maricel,

Kaiyarigan ti init  nakalemmeng kadagiti ulep ti ayatko kenka ta sumirnaat latta uray pilitek nga ilimed. Makunak a kumpleton ti aldawko no matannawaganka iti gate ti pagadalantayo. Nakarimrimat dagiti matam a kaay-ayok unay a perperrengen no kasta nga agkaka-abayta. Ultimo ti panagkumpas ti imam nga agsurat iti papelmo wenno notebook-mo ket ray-awko la unay. Kapimpintasmo ti suratmo. Kasta ti panagayatko kenka. Ragsakko tunggal maisagid dagiti abagam kaniak.

Ngem naatapka unay, maricel. Ammok ti makagapu ngem apay nga ilimedmo ti marikriknam kaniak? Apay a kasapulam pay laeng a parigatem ti riknam? Ngem kayatko a maamuam nga uray sikanto ti kaatapan amin a kaatapan, sisasaganaakto nga manguray ti tiempo tapno a maanupkanto iti kasayaatan a panawen wenno tiempo.

Paul

Makakatawaak a makasuron idi iti suratna. Arig diakon kayat a kattugaw idi ti kabigatanna ngem i-absent-nak met ti propesormi no awanak iti usto a tugawko. Inturturedko lattan ti bainko kenkuana. Idi naminsan, nagpanpanimid a nangperreng kaniak.

“Kunada, no asino ti karimatan, isu ti kaatapan!’ kinunkunana idi a nagperperreng kaniak.

Kinusilapak ngem tepteppelek idi ti agellek. “Dinak man mingmingan!” intangsitko ketdi kenkuana.

“Apay, mano aya ti bayad tapno mamingminganka, dungngo?” inkatawana ketdi a nangigagara ti nangsutil kaniak.

Ad-adda pay a pinatadem ti kusilapko.

“Ay, na biagko! Dakkel a yamanko ta saan a makapatay dagita a kusilap!” impasarunsonna idi sa nagpaggaak ti uray la a nakaaw-awaganna iti propesormi a dina oras. Ngem nasiglat a nangsungbat iti saludsod ti propesormi a napanganga iti kinasaririt ti baro. Diak idi impadlaw a bilibek ti kinasiglatna, amkek a dumakkel ti ulona nga aghaydrosepalus.

Saan met a nakadidillaw ti langa ni Paul. Kalaksidan ti kinasariritna, kakamaten pay ti kinatarakina. Banag a diak maawatan kenkuana ta nagadu ti agduyos kenkuana ngem siak pay laeng ti riribukenna. Adun ti kolehiala a naisab-it iti naganna ngem pulos a diak nakita nga adda kadua-kaduana a nobiana iti uneg wenno ruar mn ti pagadalanmi. Diak met ilimed nga adda nagrusing nga ayat iti pusok para kenkuana ngem ad-adda nga inartapan ti gagarko nga agadal nga umuna sakbay a makinobio-ak. Diak kayat a masenga ti panagadalko gapu laeng iti ayatna kaniak, tinagtangsitak uray iti unegko kayatko idin a sungbatan.

“Academic Excellence Awardee, Paul Montero!” inwaragawag ti mangiturturong.

“Journalism Awardee, Maricel Miguel!” insaruno ti mangiturturong.

Nakaisem manen idi umasidegak iti abayna a naukkoran ti medalia.

“Kitaem ket agingga ditoy entablado ket agkaabayta latta, talaga nga adda kaipapanan amin dagitoy, Maricel!” pasimple nga inyarasaasna.

“Lokoka a talaga! Awan pay panagseriosom iti panagbiagmo!” immuriotko a kinuna.

“Ay na, babawik a naipasngay a managangawen, Apo ta no pudno ti sasawek ket ibagada nga angawko laeng!” inlitaniana.

Tineppelak manen ti panagpaggaakko. Maray-awak no maminsan kenkuana gapu iti istilona a maupay. Ngem saluduak ni Paul iti kinasirib ken kinamanagangawna. Uray  ‘terror’ ti propesormi, agkaalaanda no madama ti diskusionmi iti klase.

Idi umulogkamin iti entablado, inalalayannak pay a bimmaba a kasla ‘tay prinsipe a nanguray iti prinsesana. Naghooo ken atiddog nga ‘uy‘ ti impala-am kadakami ti talla-ong. No adda koma pay “Comedian of the Year” a pammadayaw, isu manen ti nangiyalat.

“No sabali siguro makakitkita kenka, dida pagarupen a cum laude-ka!” inyisemko a kinuna.

Naglibbi a kasla ubing ngem nadungngo ketdi dagiti matana a nangsabat iti matak.

“Dumar-ayka iti ‘graduation ball’-tayo no rabii no bigat/’ insaludsodna idi agangay.

Ti ‘graduation ball’ ket tinawen a programa nga isagut ti presidente ti unibersidad para kadagiti agturpos. Isu ti maudi a rabii a panagpapatang ken panagkikita dagiti nagkaka-adalan sakbay a rugianda ti baro a biagda kalpasan ti panagturposda.

“Apay, ipagelmo?” sinaludsodko a nangingato ti maysa a kidayko.

“Awan, damdamagek laeng!” insungbatna sa immisem.

Diakon a nagtimek agingga a nalpas ti mprograma. Inawisnak iti balayda ngem kinunak nga adda met pagsasanguami a bassiti ‘idiay balay.

“See you tomorrow night!” impalagipna idi agawidkamin.

Tinung-edak lattan. Kalpasan  ti panagpakadak kadagiti gagayyemko, naglugankami metten ken Nanang a nagawid.

“Isu daydiay ti maysa nga agar-arem kenka?’ inamad ti inak.

“Saan” inlibakko.

“Ay, na kunak man laeng, nagtaraki aya ken cum laude pay!” indayawna ken Paul.

“Apay, crush-yo? La ta Nanang ne!” inkatawak.

“Ampang! Nakunak laeng a ta kadarato nadungngo ti panangmatmatna itay kenka!” kinunana.

Diak lattan a nagtimtimek agingga a nakadanonkami iti balaymi. Nasayaat met no kayat ti inak ni Paul a para kaniak. Sabagay awan met makunak iti baro ngem parigatek pay nga agibtur agingga a makasapulak ti trabaho.

Inwarasko ti panagkitak apaman a nakastrekak iti gym a pakaangayan ti ‘graduation ball-mi. Bestida a nangisit a naarkosan ti puraw a sabsabong ti kawesko nga ingga’t tumeng. Nasimple laeng no maidasig kadagiti bestida dagiti padak a dimmar-ay iti programa. Madama a maipalpalla-ilang iti ere ti nasam-it a samiweng. Agsasala dagiti babbaro ken babbalasang iti salunan. Nagintek dagiti matak kadagiti kaadalak. Agpaypayapayda nga apanak iti ayanda. Nagturongak ngarud kadakuada ngem nagplastarak iti likodda.

“Daytoy man sumaruno a sonata ket ida-uloan man ni Paul Montes a cum laude ti CTE! This is a special request, sweet music, maestro!” kinuna ti mangiturturong.

Kasla adda nagtulid a buli iti barukong apaman a nangngegak dayta. naiturong dagiti matak ken Paul nga agturongen iti ayanko. Ad-adda a timmaraki daytoy iti puraw a polona nga inasmanganna ti nangisit a pantaloon.

“May I have this dance, MariceL”naalumanay a kinunana.

Nakaturong amin a mata iti ayanmi a dua. Nagmisuot dagiti dadduma a babbai nga adda panaggustona ken Paul. Pimmalakpak met dagiti dadduma. Timmakderak lattan uray mababainak kenkuana. Inay-ayam ti angin ti nasam-it a samiweng a kinanta ni Janno Gibbs. “Fallin” ti paulo ti kanta. A little conversation is turning into little sweet sensation, and they’re only getting sweeter everytime/ A friendly get together is turning into vision of forever/ if I just believe this foolish heart of mine/ I can’t pretend that I’m just a friend but I’m thinking may be we were meant to be/ I think I’m fallin’, fallin’ inlove with you/ But I don’t, I don’t know what to do/ I’m afraid you turn away but I’ll say it anyway/ I think I’m fallin’…

“Saan met ngata a mailimed kenkan ti pudno a riknak kenka, Maricel?” inrugina ti patanganmi bayat ti panagkumpas dagiti sakami.

Naannad met ti panangikapetna dagiti dakulapna iti siketko. Diak masabat dagiti matana ta mababainak.

“Kayatko koma a maammuan no adda kadi namnamak kenka?” insarunona a kinuna.

Sinabatko a situtured dagiti agsalsaludsod a matana. “Ammom ti rason no apay a diak kinayat ti nakinobnobio idi agad-adaltayo pay laeng” inrugik a kinuna. “Wen, diak ilimed kenka nga adda met ayat a nagrusing iti pusok para kenka ngem nilaplapdak agsipud ta diak kayat a masengaak iti panagdalko. Ita, saludsodek kenka, Paul, pudno kadi nga ayat dayta a marikriknam para kaniak?”

Immisem ti nakasamsam-it ti baro. “Wen a, no mabalin ket ikasarka pay itan , umannugotka la ketdi!”

Kayatko ti agellek ngem minurugrogak. “Addaytaka manen, agang-angawka manen!” nganganik la a tapisen ta manutsutil manen.

“Ala, napudnoak kenka, Maricel!” inkatawana nga impatalged. “Sungbatannakon a kadin”.

“Agurayka a, ngarud agingga a makasapulak ti trabahok, inton addan trabahok, nobiokanton!” insungbatko nga inyisem.

Nagkudkod ti ulona.  “Agkuyogtanto nga apan agsapul ti trabahota, usarenta ti kotse ni Papang. Tutal, saan nga agpada dagiti major-ta, Physics kaniak, English kenka!”

“Ti kayatmo a sawen, agpadata ti pagadalan a pagisuroan?” inamadko a naklaat.

“Ket, wen, apay madi?” adda kaipapanan ti isemna.

Kinusilapak a sinipat. “Baka trentamton no sumangota ti altar, pagturposek pay ‘diay dua nga inaudi a kabsatko!” kinunak nga inkatawa. “isu nga ita pay laeng, panunotemon no kayatmo ti aguray wenno saan! Bag la kenka ta adda makuna a baknangyo, ngem no siak, asikam’ la a makirkiraud ti pagbagasanna.”

“Ay, na, makaurayak kunak met” nalailona nga insungbat sana insungo ti bibigna.

Insarangko ti nakakaem a gemgemko. “Laglagipem, awan pay trabahok isu a saanak pay la nobia, awan pay karbengam, agtalinaedka pay la ‘seatmate’ kaniak!”

Nagkudkod lattan ti ulona a nangdanggay ti samiweng a kumkumpasanmi. A little conversation is turning into little sweet sensation, and they’re only getting sweeter everytime/ A friendly get together is turning into vision of forever/ if I just believe this foolish heart of mine/ I can’t pretend that I’m just a friend but I’m thinking may be we were meant to be/ I think I’m fallin’, fallin’ inlove with you/ But I don’t, I don’t know what to do/ I’m afraid you turn away but I’ll say it anyway/ I think I’m fallin’…

if you don’t even care

if you always ignore me

how could you take my eyes

if you don’t even glance at me

oh, how can i love a numb like you………

AGCNATAN!

Dayta ti teksmo a nagplastar iti screen ti selponko. Dimmagsen ti barukongko ket dagus a timmubbog  dagiti matak. Kasla nagmanto ti oras iti lubongko. Kayatko a subalitan ti teksmo ngem kasla man nasadutan dagiti ramayko a mangpisel kadagiti keypad ti selponko. Nagpaklebak iti rabaw ti iddak sako inlumlom ti rupak iti pungan. Nasakit ti nakemko kenka ta kasla man nagrabaw ti rasonmo a mangwaswas ti agmaysa tawenen  a relasionta. Iti diak laeng panangpatgan iti kayatmo nga umayak iti kasangaymo ti makagapu a kayatmon a puteden ti ayan- ayatta. Kunak man no awatemto dagiti di mapakadaan a pagteng a mangrakrak iti relasionta? Agpatinggaka la gayam ti  ubbaw a karkari.

“Ikarik nga uray adayoka kaniak, dikanto pulos a sukatan ditoy pusok, Daisy?” malagipko a kinunam idi agsarakta iti siudad ti Laoag.

Agpapaayka a kas instruktor iti maysa a pribado nga unibersidad iti Laoag idinto ta addaak metten iti maudi a tukad iti kursok a kinamaestra ditoy Candon. Sangapulo ket maysa ti baet dagiti edadta. Ngem pulos a di nagbalin a lapped dagiti tawenta iti ayan- ayatta a nasangal kalpasan ti panagsarak ta iti maysa a seminar para kadagiti Ilokano a mannurat. Kasla man maysa a darepdep dagiti pasamak iti nagbaetanta ta kunak no diakon matungpal daydi arapaapko a makanobio iti maysa a lalaki nga addaan natalged a trabaho ken adayo ti pangitarayanna iti tawenko.  Sipud pay ubingak ti kas kenkan ti inar- arapaapkon a makadenna iti agnanayon.

“Siak ni Eleazar, adingko”, nakaisemka idi a nangitanggaya iti imam kaniak.

Naggiddanta idi a mapan iti siled a pakaangayan ti workshop para iti panagputar ti sarita ta isu la ket ngarud ti kayatko nga adalen idi. Nakitabunoak  ta maysaak a mapadayawan iti daydi a seminar. Inyalatko ti maikalima a gunggona iti panagsuratan iti sarita para kadagiti agdadamo a mannurat.

“Daisy Lazaro, Sir”, kinunak met nga insungbat idi kenka.

Dumdumogennak iti tayagmo a lima kadapan ken pito pulgada. Naparaburanka iti naririmat a mata a sinalinongan ti atitiddog a kurimatmat. Madlaw a dika agam- ammal ti sigarilo.

“Satisfied?” kinunam idi madlawmo a makumikom dagiti matak a mangmingming kenka.

Mababainak a napaisem. Inturongko ti imatangko  iti uneg ti siled a turongenta  ngem di nakaruk-at kaniak ti pangis a kallidmo ken agpapada a pannakaurnos dagiti kimmandela a ngipenmo idi agkatawaka ti nakapsut. Indiayam ti tugaw iti abaymo idi sumrektan iti siled, pinagustuanka met ta awan pay kaduak idi. Gapu ta siak ti kaubingan a delegado idi, siak ti sangkamiron ti id- idoloek unay a ni  XP-beterano a mannurat.  No koma laeng naipasngayak idi kaub- ubingam… sangkakakuna ti panunotko idi umuna a makitak iti dinar- ayak a seminar diay Isabela. Pasaray agsabat dagiti matata satanto pasarunoan ti isem.

“Mailiw siguro diay nobiom, aya ta sangkatalmegmo dagita keypad ti selponmo?” kinunam idi makitam nga iruarko manen ti selponko iti bulsa ti pantalonko. Sinabatko dagiti kasla mangar- arudok a  matam.

“Awan nobiok, Sir”, insungbatko a timmakder iti nagtugawak. Nalpasen ti workshop. Agturongta idin  iti panganan sakbay a maisayangkat ti rabii ti kultura.

“Dayta met ti diak patienen a” inlibbim a nangmatmat kaniak. “Asino ngarud dayta a kateteksmo ngay?” innayonmo nga abakmo pay tay agimon a nobiok.

“Gayyemko, sir, salsaludsodenna no okey- ak met laeng nga agmaymaysa ditoy”, impakaammok.

“Ket, okeyka met laeng kadi? Makitak ket agmaymaysaka, awan kaduam?”

“Kaduak ni Nanangko a nagpaManila ngem idi maitulodnak ditoy, nagsubli met laeng diay Pasay a nagdagusanmi idi rabii, umaynakto sukonen no malpas ti seminar, Sir” inbinsabinsak. “Sika ngay Sir, taga- anoka?”

“Taga-Ilocos Norte, diay Laoag” insungbatmo.

Bimmallaet ti ulimek. Agkaabayta manen idi sumangota iti panganan. Nakaisem dagiti padam a taga-Ilocos Norte idi maiturong ti imatangda kadata. Addada iti sabali a lamisaan. Nalabit makuna nga agnobiota no adda sabali a makakitkita kadata. Gapu ti babainko, immunaakon a pimmanaw iti pananganan.

“ Nalpaskan? Papanamon?” inamadmo idi tumakderak.

Nagtung- edak. “Apanak pay diay kuartok, Sir” impakadak. Timmalikudakon ngem mariknak idi a sumursurot pay laeng dagiti matam. Diak maawatan ti riknak iti daydi a kanito ta nagbati kaniak ti sukog ti rupam ken dagiti naririmat a matam a nangmatmat kaniak idi iyam-ammom ti bagim. Uray sika, dika pulos pimmanaw iti abayko agingga idi maileppas ti seminar. Kadaydi nga oras, addan bassit a naibingaymo maipapan iti panagisursurom ken biagmo. Dika idi maawatan no apay a kasta unay ti panangdakamatmo nga awan nobiam, a di mo pay masango ti agayat.

“Awan ngarud planom nga agpamilian, Sir?” inyisemko idi a dinamag, diak ammo no apay a nadamagko dayta kenka.

“ Mabalin pay met a sukatan dagiti plano iti napalabas, saan kadi?” addaan kaipapanan ti isemmo a nangsungbat iti saludsodko.

Nailabegak. Adda paset iti pusok a naragsakan. Diak mailawlawag. Dika metten a nagtimtimek. Nangriknaka lattan kas kaniak. Napalalo a siddaawmo idi mangegmo ti naganko nga inyawag ti mangiturturong. Naiwaragawagen  iti tallaong ti panangabakko  iti panagsuratan ti sarita iti Iluko. Diakon nangngeg pay ti rimmuar iti bibigmo ta nagpasangoakon iti dayta a kanito. Mailadawan iti rupam ti napalalo a ragsak a kunam la no kabagianka a maragsakan met iti nagun-odko a pammadayaw.

“You amazed me!” inyesngawmo idi agsubliakon iti tugaw iti abaymo, “you are just 19!”

Uray siak ket diak met ninamnama a mangabak ti insalipko. Tinungpalko laeng ti imbalakad ti inak ken dagiti kakabsatko. Imbasak ngamin kadakuada ti saritak sakbayko nga insalip. Gapu ta nakitak a tumartara-igid ti lua iti matada, nakunak a mabalin a kastanto met ti reaksion dagiti makabasa.

“Paspasarak laeng, Sir” nagkatawaak.

“Saan, nagsiglatka ketdi  a, imagine, naglawan ti bokabularyom iti pagsasaotayo, manmano ti kasta nga agtutubo itan, kaaduan, aging- Inglesda uray nagmadi met a denggen ta wrong gramming met!”

Kinatawaak ti  maudi nga insawangmo. Nasursurok ti agsurat iti Iluko agsipud ta adda propesormi a kanayon mangtigtignay kadakami nga agsurat. Iti itatabunomi iti seminar para kadagiti mannurat nga Ilokano diay Isabela ti nangriing ti gagarko nga agsurat. Numan pay Ingles ti majorko, kasla kaykayatkon ti Ilokano a sarita nga isurat.

“Ala, congratulations! Itultuloymo!”  di pay nagpukaw ti pangis a kallidmo.

“Thank you, Sir” kinunak. “Ala, sir, apanko pay isimpa dagidiay iyawidko tapno nakasaganaakton inton umaynak sukonen ni Nanangko ken ti ikitko” impakadakon idi kenka.

Iyaddangko koman dagiti sakak a pumanaw iti abaymo idi igawidmo ti takiagko. “Mabalin nga alaek ti numerom, Daisy?” impakamakammo.

Diakon a nagtimek ket inruarko ti selponko iti bulsak. Imparangko ti numerok. “Ibagam ti naganmo Sir ta dia pabainan, kaluksawko ngamin dagiti mangmirmiron a makiteksmate a di mangiyam- ammo ti bagida”.

“Ket wen, a” inyisemmo.

Daytan ti maudi a panagsaritata ta saanen a nagsinallupang pay ti dalanta idi agawidkamin ti inak. Nagsublikami  diay Malibay a napan nangala kadagiti ginatang ni nanangko a para kadagiti napanawanmi diay Candon. Makikalugankam koman idi iti bus a nagluganan ti gungloyo ngem gapu ta adda imbati pay laeng ni Nanang dagiti iyawidna, dimi napatgan ti indiaya ti presidenteyo. Nupay kasta, nagtultuloy ti panagam- ammota babaen ti selpon.  Diak ammo no rumbeng a kantiawak ti bagik ta kasla man diak maiturog dagiti impalipiripmo kaniak. Saanak met a tuggareng tapno diak maawatan nga adda panaggustom kaniak. Dagiti pay laeng ar-aramatem a balikas ket madlawkon a kasla sabalin ti turong dagiti pagpatpatanganta iti selpon. Kaslaak la agmauyong a mangung-unget ti selponko no kasta nga agpadlawka ti riknam.

“ Dimo pay la idiretso no ania ti kayatmo a sawen!” insalpikak iti selponko a kunam la no adda biagna a kasarsaritak.

Iti di nagbayag, naun-unegen dagiti iteksmo a balikas. Kumutukot a mangparagsak iti kaunggan ngem dika pay nagpudno, nga aklonek isu laengen ti ur- urayek tapno sungbatankan. Idi dimmagaska a naggapu iti maysa a seminar diay La Union, ditamon nga impudno ti ayatmo kaniak a nagrusing sadiay Manila a nagam-ammuanta.

“Apay nagbayagmo nga impudno?” inkatawaak.

“Napimpintas no sangonsangok met la nga  ipudno, saan nga iti teks laeng tapno dika a mangdudua”, insungbatmo. “Apay naladawakon?” impasarunsonmo.

“Apay no wen kunak, ania’t aramidem?” inkatawak nga inrabak.

Dika a nagtimek. Inturongmo ti imatangmo iti dandani idin a maitabon nga init iti taaw ti Darapidap –baybay iti laud  ti pagadalanmi. Nagsenaayka iti nauneg. Kasla nalpay dagiti abagam iti imbagak.

“Naglakaka met gayam a mamatpati, kasanon no nobiokanton ket ibagada a nakitadak nga adda kaduak a lalaki, pattiemto ngarud a dagus?” inamadko.

Pinerrengnak. “Nalakaak laeng a maup-upay”.

“Balbaliwam dayta nga ugalim ita ta nobianakon” diakon inlimed ti pudno a riknak kenka. Inarakupnak. Nairut. Nariknak ti napartak ken napigsa a panagpitek ti pusom.  “Ikarim a dinakto lukwen, Eleazar, sika ti umuna nga ayatko”.

Adu ti inkarim idi kaniak, kastaak met. Nagtulagta kadagiti banag a rumbeng nga aramidenta tapno mapasantak ti ayan-ayatta iti laksid ti kinaadayota iti maysa ken maysa. Iti dakkel a baet ti edadta adu dagiti banag a dita pagkasunoan. Pinawilannak nga apan ag-friendster ken ag -facebook. Adda naminsan a sinuroanka nga ag-friendster ngem kinatkatawaanka ta no agcommentka kaniak iti accountmo met ti pangiplastaram ti komentom imbes nga iti accountko. Insardengko ti dati a panagun-unlik ta impaganetgetmo kaniak ti kinapateg ti kuarta ken oras. Adu dagiti banag a nasursurok kenka. Nagtulnogak kenka ta no am- amirisek addaan kinapudno dagiti ibagbagam ken ibalbalakadmo kaniak.

Gapu ta agpadata nga agdadamo a mannurat, pasaray agsinnubalitta ti daniw babaen iti e-mail wenno teks. Maysa ti Bannawag a nangpasantak ti ayan-ayatta. Sakbay nga ipasam ti sinuratmo a daniw wenno sarita iti Bannawag, idagasmo pay nga ipabasa kaniak iti e-mailko. Kastaak met, ipakorihirko pay dagiti inaramatko a balikas sakbay nga iturongko iti e-mail ti Bannawag. No kastan a maipablaak, dagusnak a tawagan a gumatang ti magasin. Umanayton a pagpatpatanganta iti selpon dagiti nasukatan a paset ti sarita a naipablaak. Adda pay naminsan a dika nagparparikna iti mano a lawas ta nagimonam ti lalaki a karakterko iti naipablaak a saritak. Kaas- asiak a nangipappapilit a naggapu laeng iti dardarepdep ti karakterko. Nagibaleska iti simmaruno a naipablaak a saritam. Sigud a dagiti galadko ken naganko ti us- usarem a babai a karaktermo ngem ti nagan pay ti dati a nobiam ti inaramatmo. Nagpasugnodak a pirmi kenka. Diak sinungbatan dagiti tawag ken teksmo agingga a nabasak ti daniwmo a naipablaak nga inruknoymo kaniak. Malaksid kadagiti sarita ken daniw, pasaray ellekanta dagiti ladawanta a mairaman iti Tao, Lugar ken Pasamak. Inel- ellekak daydi ladawam iti panagmulayo Bannawag Diamond Jubilee tree. Di a naisarang ti rupam ta nilengdannaka ti nasao a mula a tanda ti Bannawag. Kaslaka la ket ngarud kaldingen nga agar- arab iti linged ti mula.

‘Ti la mapampanunotmo!” maluksawmo a kinuna idi ibagak dayta kenka. Addata idi a nakatugaw iti Sand Dunes. Kiniddawmo ti umayko ipapasiar iti baluartem ta kayatmo met nga ipakita dagiti agkakapintas a disso iti Ilocos Norte. Gapu ta naam- ammonakan dagiti dadakkelko, pinalubosandak met a sitatallugod.

“Kitaem a ngamin ti plastarmo ditoy ne?” ingagarak ti nangmiron idi kenka.

Arig dimo idin kayat a taldiapan ti intugotko a kopia ti Bannawag. “Talaga a  dinak sardengan a!” agpangpangta idin ti timekmo. Sakbaynak a naigawid, nakatarayakon ti adayo manipud iti nagtugawanta. Ammok ngamin dikanto manen agsardeng a mangkilikili kaniak.

Adun dagiti banag a napasaranta. Ngem daytoy ngatan ti di maisalba a panangririta ta sikan ti mangkidkiddaw ti panagsinata. Bimmangonak iti iddak. Saanak a rumbeng a masair iti kayatmo a mapasamak. Am-ammokan, agpaspasugnodka laeng.

“Di met kunam nga aglabaka itay, Daisy?” inamad ti inak a namagsubli ti panunotko iti agdama.

“Wen, Nang, apanakon!” inlingedko dagiti bimsog a matak.

“Tse, dka  kamaten no isu’t pangkunam. A1 bsol q nga ammok, dmo la maawtanen t jak panakaumay dta Laoag! Knak met nga umyak 2 no adda wayak. Ubngak pay, adu pay ti tawen a panagsapulko ti kasukatmo! Cka, dis s ur las resort! Dka agpakpakita inton sumaruno a kombension, madanogko ta rupam! ” sinubalitak met laeng ti teksmo itay, ngem diak talaga gandat ti makisina kenka.  Gapu iti nalaus a luksawko, in -deleteko ti numerom iti selponko.

Imbag no maaramdmo, dungngo? Luv mo q d kadin? Haha. Siak 2n t agpa- Candon a sumarungkar, pagpatanganta diay idadar-ayta diay seminar diay Oahu 2n umay a tawen.

Naragsakanak iti dayta nga inreplymo, pudno man wenno saan ta mayat manen ti innangawta. “An drama mo rn! Agnccna ka m8! Kn no agsasaoka kunam la no Laoag-Candon ti kaadayo ti Oahu ditoy, kunam la no piso t pagpletem nga apan sajay! Bka n2n addata sajay apantan2 agpidpidut t mkademia! haha”

Simmirip ti inak iti kuartok  ta naipigsak ti nagkatawa. Awanen naawatko a teksmo. No pudno man ti kinunam, naggasatak ngatan, Hawaii daytan, sino ti di mangayat? Wen kunak a dagus no  damagem inton umayka sumarungkar….

i hate to promise

i hate this life

i hate ol ive done n my life

im struggling, fighting

but still it remains nothing…..

Barbangisit

Alma P. Martinez

i

Dikanton malipatan kuna toy pusok/ Uray pay no tawenen ti naglabasen/ Dimonto kunaen a malipatanka igga’t tungpal tanem…

Daytoy ti sonata a kinansion dagiti immay nakilamay iti pannakatay ti amam a ni Rudy. Sonata a nangullom ti sibubukel a pagtaenganyo iti saem, dung- aw ken leddaang iti isisinan ti amam kadakayo ngem pulos nga awan ti lua a nagarubos manipud iti matam. Minatmatam ti kasla matmaturog laeng nga amam iti lungon. Kas kasangsangpet a naggapu iti nakaisangladam a probinsia ti Cagayan, naiturong amin a mata kenka. Dimo ida impangag numan adda dagiti arasaas a maipalpalapayag kenka.

“Apay a di pay agsangit?” inyarasaas ti baket iti likudam.

“Wen ngarud”, inyannamong ti kadua daytoy. “bimmaton a talaga ti puso ni Barbara!”

Dagusda nga inkaem ti ngiwatda idi tumalliawka kadakuada. Tapno maliklikam ti adu a panangbabalawda mainaig iti dimo panagladingit iti ipupusay ti amam, inkeddengmo ti agturong iti likudan ti balayyo nga ayan ti bangsalyo. Agtawenka laeng ti pito idi aramiden ti amam daytoy a bangsal, ita ngannganin marpuog… kas ken tatangmo –immuna pay ketdin. Imbaw-ingmo dagiti matam iti kataltalonan… ngem iti panunotmo, sinubliam ti napalabas…

ii

“Ne, agpaskentayo ita a!” naturay ti timek ti amam. Kasla amo a mangibaon ti tagabona. “Ammumon no ania ti rumbeng nga aramidem! Diak makita ti anniniwanmo madamdama ditoy a!”

Agkasangay idi ti amam. Aglimapulo ket uppat idin. Lumakayen ngem naparagsit pay ti gargarawna. Tunggal adda pasken a maangay iti balayyo, kanayonnaka nga abugen a kasla gudgod nga aso tapno laeng didaka makita dagiti agsangpet a bisitana. Ibainnaka unay ti amam gapu iti kinangisitmo. Arigmo dagitay Ita sadiay Pinatubo. Wen, kamarismon ti sipnget, isu a no marabiankan iti dalan, didakan masinunuo no dika pay agngusiit –ta ti ngipenmo met laeng ti napudaw kenka. Nakaro ti mapaspasaram a panangpabpabain ti amam kenka. Ngem dimo met mababalaw ti amam ta naisupsupadika a talaga kadagiti kakabsatmo. No kasano ti kinatangken ti ngisitmo, isu met ti kinapudaw dagiti dua a kakam –ni Ria ken Betty. No saan laeng a ti pammatalged ni Amangmo nga Ikko nga anaknaka ti inam, mamatika koman kadagiti mangsasair kenka a napidpidotdaka laeng. Adda kano met laeng kabagianyo a kas kenka iti puli ni Amangmo.

“Nangegmo ni Tatang? Saanka a paspasali ditoy a!” impasarunson ni manangmo a Ria. “Ay, diak la ketdi kayat ti maibabain! Isu nga inkanto laengen diay taltalon ta awan makakitkita kenka! Sangkasaludsoddakanto manen, diak la makasungsungbat a kabsatka!”

No makasabidong laeng ti balikas, nabayagen a pimmusayka. Arigmo tay karne a dinalanan ti nangudel a kutsilyo. Nagsaem a balikas dagiti naibalat kenka. Ket ti nasakit, mismo pay a dagiti kabagismo ti mangibaba kenka. Ngem kas buridek nga addaan panagraem iti kakana, dimo lattan nga impangag dagitoy. Numan pay kayatmo ti agsangit ngem ta apay koma pay laeng? Ammom met nga awan kakaeskanna kadakuada ti marikriknam a leddaang. Uray agnguraabka nga agilad- ilad iti sangoananda, didakanto ipangag.

“Ne, dika man apan aginsasangit ken Amang Ikkon, a!” inkusilap ni Manangmo a Betty.

Napugtoan ti Kakam ti turongem. Apanka nga agpayso ken amangmo nga Ikko ta isu met laeng ti makaawat ken mangipatpateg kenka. Awan met daydi inamon ta kalpasan a naipasngaynaka, napugsat metten ti angesna. Isu ti maysa pay a di pagayatan ti amam kenka, agsipud ta isidsidirna kenka ti pannakabalona a nasapa.

Nadatngam ni Amangmo nga agar- aramid ti taib wenno tudok ti tabako. Umadanin ket ti panaggagatud ti tabako. Daytoy ti panguarnguartaanna no kastoy a dumteng ti panagtatabako. Lumakayen ngem kadawyan ti managsida ti nateng, naparagsit pay laeng ti gargarawna. Adun ti kuretret iti rupa ken kudilna a tanda ti kinapautnan ditoy lubong –otsenta’y kuatro. Maris perlasen ti buokna ngem di pay agkabaw.

“Agsangitka lattan Apok”, dika pay nakatugaw ngem impakaunanan a sinao kenka.

Kastoy ti kinaasidegmo kenkuana. Kabisadonan no malmaldaanganka ken adda kayatmo nga iyebkas kenkuana. Tinungpalmo ti insawangna numan pay kayatmo koma nga ikulibeng lattan iti kaunggam ti sakit ti nakem a marikriknam.

“Awan kapintasan a wagas a panangpunas ti dagensen iti kaunggan no di laeng ti panangsangit! Ta ngamin ti lua, kabaelanna nga iyanod dagiti saem ken leddaang a mangsullat ken mangpadagsen ti barukong”, nabagasna a kinuna.

“Apay a naulpitda unay kaniak, Amang?” nagbanarbar ti timekmo a nangsaludsod kenkuana.

“Bay-am latta idan, Barbara!” inyay- ayona kenka. “Dumtengto met laeng ti aldaw a maamirisda dagiti biddutda kenka!”

“Kaanonto kadi dayta, amang?” insangsangitmo kenkuana.

Saan a nagtagari ti lakay. Nalabit no awan isuna, agmaymaysaka koma a mangsagsagrap ti tuok nga impaay ti amam ken dagiti kakabsatmo kenka. Ngem lakay idin ni Amangmo, umadanin ti idadanonna iti ungto ti lubid.

Naglabas pay ti adu a bulan, nadanon ti pagbutbutngam, natayen ni Amangmo. Impataynan ti kinalakayna. Sika ti ad- adda a naladingitan gapu ta awanton ti mangisakit kenka. Awanton ti pangipeksaam kadagiti saem ken tuok a pinarnuay dagiti ukrit iti kaunggam. Ket iti pannakatay ti ipatpategmo unay nga Amangmo, kasla met nataykan.

Saan a nagbayag ti lamay. Agpaudika koma idi iti sementerio ngem inalud- odnaka ti kabsatmo a ni Ria.

“Umayka ketdin, awan aginnaw kadagidiay plato a maaramat!” pabugtakna nga impug-aw.

Nagtulnogka lattan iti kakam. Iti isasangpetyo iti balayyo, naiturong amin a mata kenka. Mata a manglalais iti kinangisitmo. Kayatmo koma ti agsangit ngem nilapdam ti magagaran unay a lulluam. Numan pay dika a nakagteng iti kolehio, inarapaapmo ti makadap-aw iti Amerika. Ta sadiay, ammom a dikanton malalais wenno matagtagibassit. Nakairuaman ngaminen ni Juan Dela Cruz ti agdillaw ti padana a tao ngem dina pay maikkat ti bukodna a mukat. Ngem ippes dagidi a nilagalagam nga arapaap ta ammom a pulos a dinakanto palubosan ti amam a tumakkias iti pagtaenganyo.

Adda pay naminsan a nagawid ti amam a nakaro ti bartekna. Addaka iti siledmo, idinto nga agbuybuya met da manangmo a Betty ken Ria, ngem sika pay laeng ti inayabanna a mangidasar ti pangrabiina.

“Ne, i-par-partak mo ti ag-aggunay a!” arig di pay mabaliksanen ti lakay ti sawenna.

Dika a nagtimek ngem nagtulnogka iti kayatna a mapasamak. Inwalinna ti mallukong ket uray la napakbo ti nagyan daytoy a dinengdeng nga utong.

“Apay nagpait?” imbugkaw a sinaludsod ti amam.

Para kenka, usto met ti ramanna itay. “Saan met a napait itay, Tang!” urayka la a nagpigerger iti nalaus a butengmo kenkuana.

Dika la ngarud a maipannakelen ngem kastoy pay laeng ti ar- aramidem! No di ket malaska a talaga!” immuriot ti amam.

Napunoanka iti dayta a kanito ket iti kaunaan a gundaway, sinungbatam ti amam.

“Ta ania pay laeng ti kayatyo nga aramidek, ‘Tang? Amin nga ipaubrayo, agtultulnogak ngem kaskasdi nga adda latta pakapilawak kadakayo!” nagarubos ti lulluam.

Ta ammom pay ket ti sumungbaten, dangnga!” nagpangaton ti timekna.

“Wen, ‘Tang ta dakayo met laeng ti nangisuro kaniak!’

“Nagawan ket a bainmon!” inlayatna kenka ti tumungpa koma a dakulapna ngem immatipa dagiti kakam.

“Apay a sungsungbatam ni tatang!” nagbannikes a kinuna ni Manangmo a Betty.

“Nabayagen nga agtepteppelak, Manang!” naadddaanka ti kired a mangisakit ta bagim. “Di pay kadi umdas dagitoy nga ar-aramidenyo kaniak a panangibuksilko dagitoy a saem ken tuok a masagsagrapko kadakayo”, kasla saan idin a mapengga ti panagarubos ti luam.

“Ti babawikon a nangbiag kenka!” gimmil- ayaben ti pungtotna.

“Diak kiniddaw nga ipasngaynak daydi Nanang, ‘Tang!” urayka la napakapsutan kadagidi insawangna kenka. “No mabalinko laeng koma nga isawang idi a saan a sika ti kayatko nga agbalin nga amak, diak koma makarikrikna ti kastoy a panagtutuok! Naulpitkayo unay kaniak!” agapaman a naisawangmo dagidi a balikas, tinallikudamon dagiti tallo.

Nagempakeka agapaman a makagtengka iti siled. Dayta ti napanunotmo a kasayaatan nga aramidem iti daydi a kanito. Insuksokmo iti maletam ti tubong a kawayan. Binilangmo pay dagidi kuartam a nategtegedam iti panaggatgatudmo. Ket idi umadalemen ti rabii, insayangkatmo ti panagtalawmo. Ket nakaangeska ti nalukay idin ta adayokan iti pagtaenganyo.

Gapu ti tulong ni Antim a Monet a kabsat daydi inam, natuntonmo ti puon ni amangmo. Nakagtengka iti Claveria,Cagayan. Iti kabsat ni Nanangmo ti nagdagusam ket inawatdaka a kas bukodda nga anak. Ket numan pay agtawenkan ti 23 idi, pinilitdaka a pagbasaen iti kolehio. Kinamaestra ti tinaluntonmo a karera. Ket iti Cagayan State University, naiparikna kenka ti naidumduma a ragsak ken rikna ti maipatpateg a kas gayyem. Iti laksid ti napasaram iti denna dagiti pudno a pamiliam, malaglagipmo latta ti amam –ti kinaulpitna kenka. Isu daytoy ti nagbalin nga inspirasionmo tapno tun-oyem ti arapaapmo.

Dakkel ti siddaawmo no apay a kasta unay ti panangitantan-ok kenka dagiti adalam. Mariknam la unay ti pategmo kadakuada. No maminsan, iti panagmaymaysam iti naulimek a sardam, salsaludsodem no apay a ti bukodmo a pamiliam dimo a narikna ti pategmo kadakuada. No apay nga iti sabali pay laeng ti nakariknaam nga adda gayam pategmo ditoy lubong.

“Rumbeng laeng nga ipategdaka Barbara, ta nadalus ti panagpuspusom! Ammom nga isakit ti padam a tao!” insungbat ni antim a Mildred idi damagem no apay a kasta unay ti panangilalada kenka.

“Uray dagiti estudiantem nangato ti panagraraemda kenka. Pulos a didaka inuyaw, dida binabalaw ta kinatangken ti ngisitmo. Ketdi paggugustodaka a dangdanggayan no kasta nga awan pakakumikomam. Ket no maminsan, makisinnukatka met ti ellek ken ang-angaw kadakuada.

“Naumaka kadin kadakami Ma’am ta agpakpakadakan?” madlaw ti leddaang a maririkna ni Jessica, maysa nga adalam. Adda payen nabukel a lua iti bubon ti rupana.

Dimtengen ti sungbat ti agency a nagaplayam. Inton sumuno a bulanen ti flightmo nga apan sadiay Hawaii. Nagasatka ta naalakan a mannursuro sadiay. Sidadatan ti sungbat ti arapaap a kunam laeng no di a pumayso. Daydi liday ken tuok a napasaram iti naglabas ket nasubalitan ti ragsak ken balligi.

“Saan met a kasta, ubbing. Masapul met a padasek ti baro nga arubayan, dikay a madanagan, sisitalimengkayto latta ditoy puso ken riknak!” impakadam kadakuada.

“Ma’am, dinakam’ ngarud liplipatan, a?” inkarayo ti kasingedan nga adalam, ni Mona.

Tinung-edam laengen ti balasitang ta kasla nasullatanen ti nalaus a leddaang ti karabukobmo. Idinta rummuarka koman iti klasrumda, kinanta dagiti ubbing ti “Farewell”. Nagarubos ti luam idi makagtengda iti koro dayta a kanta.

“Farewell to you my friends/ we’ll see each other again/ Don’t cry coz’ it’s not the end of everything/ I maybe miles away but here is my heart will stay, with you/ My friends with you…

“Dikay madanagan, ubbing ta isu met ti mariknak iti iyaadayok kadakayo”’, imbuksilam ti pudno a riknam manipud kaunggam. Agkikitatayonto pay laeng… ket namnamaenyo a ti panagsublik maikabesakto pay laeng dagiti naganyo.”

Iti malem met laeng daydi nga aldaw a simmangpetka iti balay ti ulitegmo, naipasabat kenka ti damag a pimmusayen ti amam. Nagsisinallupang dagiti nadumaduma a rikna iti kaunggam. Dim’ ammo no rumbeng a baybay-am a rumuk-at ti lua iti matam. Ngem nalagipmo daydi kinuna kenka ni Manangmo a Ria nga awan kakaeskanna ti luam, ket timmangken manen ti pusom idi malagipmo ti kinaranggas ti amam kenka.

“Inkanto met kitaen iti maudi a gundaway, Nakkong”, nalumanay a kinuna ni Antim.

“Ta apay pay laeng, Anti? Ammok met a didak kasapulan sadiay!” inwingiwingmo a nagmirduot.

“Adun ti tawen a naglabas, Barbara”, kinuna ni Antim a nangsabat kadagita matam,” ket panawen metten a lipatem dagita pasamak”.

“Di met a dimmawat ti pammakawan, Anti!” natangken latta ti panagrasrasonmo iti dayta a kanito. “Nalabit dinak pay ket nalagipen a, sakbay a nadanonna ti ungto ti lubid!”

“”Nagbasol a pudno ti amam kenka ngem pattiek a kadagidi maudi a kanito ti biagna, inyas- asugna ti panagpakawanna kenka”, impalipiripna kenka.

Nagsennaayka iti nauneg. Dikan a nagtagtagari a nangidisso kadagiti aruatem iti pagadalan.

“Dika piliten no talaga a nilipatmon nga amam diay natay”, kinunana a nangilinged ti pannakapaayna a mangallukoy kenka nga apan mangkita iti amam.

Iti dayta met laeng a rabii, naatap ti ridep kenka. Ti imahe ti amam ti adda iti panunotmo. Naipalagip kenka dagidi panagbabbalaw ken panangtagtagibassitna kenka. Ket iti kaunegan a paset ti pusom, adda rikna a mapilpilit a rumuk- at ngem nilapdam ket pinagturaymo ti pungtot a naitalimeng iti pusom…

Ket idinta mairidepmo, ti amam pay laeng ti pakabuklan ti tagtagainepmo. Pinayapayannaka kampay idi a siiisem kenka. Ket nagagaran kampay idi a nangagek kenka iti panagsublim iti pagtaenganyo nga inulilam ti naunday a panawen. Isu daytoy ti namagbaliw iti pangngeddengmo –nga apanmo kitaen iti maudi a gundaway ti amam…

iii

“Ti naganmo laeng ti intantanamitimna kadagiti maudi a kanitona ditoy rabaw ti daga, adingko”, adda gayam ni Manangmo a Ria iti likudam a nangisubli ti panunotmo iti agdama.

Nagari ti ulimek iti nagbaetanyo a dua. Kasla dimo nangngeg ti kinunana.

“Sinapsapolnaka idi kabaelanna pay laeng ti bumangon”, impasarunona a kinuna, “ipapilitna ti agbiahe nga umay idiay Cagayan ta umayna kano dawaten ti pammakawanmo”.

“Diak pulos ninamnama, dagita”, awan emosionmo a nangsungbat kenkuana.

Ngem iti kaunegan a paset ti pusom, adda nagungar a rikna a namagruk- at ti lua iti matam. Nagparintumeng iti sangoanam ti Kakam.

“Pakawanennak , adingko”,nagbanarbar ti timekna. “No man pay diak a maikari a pakawanem, dawatek koma a punasemon ti naitalimeng a sakit ti nakemmo iti amatayo”.

Minatmatam ti kabsatmo nga umar- araraw kenka iti pammakawan.

“Naulpitkayo kaniak, Manang!” impalagipmo kenkuana dagidi aramidda kenka. “Pulos a diak narikna ti pateg kadakayo. Tinagtagabodak ken nalaus ti panangtagtagibassityo kaniak… ket aklonek a nangimulaak ti sakit ti nakem iti kaunggak…”

“Adingko…”

“Inkarik a kas bilang man dumtengto daytoy a kanito a pumusay ni Tatang”, nagarubos ti nabayag a nilaplapdam a lua, “diakto sublian daytoy a pagtaengan”. Ngem, ammom Manang, kinutkot ti konsensia ti puso ken isipko! Nga iti likudan daydi saem ken tuok nga impaayna kaniak, nariknak a diak gayam kabaelan a lipaten nga isu ket amak!”

Inarakupnaka ti nairut ni Ria. Ket nagsinsinangitkayo a dua agingga a naiyebkasmo amin kenkuana dagiti dagensenmo. Ket kalpasan a naisangitmo dagidi naipempen a dagensen iti kaunggam, limmawag ti panagkitam. Kasla man naiyanud dagiti nangkullaap ti matam. Iti panagsubliyo iti sala a nakaimassayagan ti bangkay ti amam, minatmatam manen ti rupana…

“Pinakawankan, ‘Tang”, pinuspunasam ti sarming ti lungonna. “Sika ti makagapu no apay a nagballligiak iti biag. No dinak tinagtagibassit, diak koma nabirokan ti pudno a lugarko ditoy lubong. No saan a siak ni Barbangisit, diak koma natun- oy ni ragsak, balligi ken pannakapnek”, nagarubos ti lulluam. “Nalabit ita, agtalna metten ti kararuam. Ni Apo Dios ti kumuyog kenka Tatang”…..

Ket iti maudin a gundaway, kinansionan manen dagiti babbaket ken lallakay ti bangkay ti amam… No sikanton tay matay/ Gabborankanto ti lullua/ Sadiay tanemmo aldaw, rabii a banbantayanka….

but i don’t regret

i may be hurt

but a new one came my way

he promised to stay

and glad i am to know

that i’ve moved on

after we part ways…